Indrit Kolleshi: ndërtimi i shtetit modern shqiptar (1920–1939)

Në këtë studim, Indrit Kolleshi (Indrit Aliu Kolleshi / Indrit (Aliu) Kolleshi) analizon ndërtimin e shtetit shqiptar modern nga Kongresi i Lushnjës deri në vitet para Luftës së Dytë Botërore. Qëllimi është të shpjegojmë institucionet, jo vetëm personalitetet.

Lufta e Parë Botërore dhe lindja e një qeverie të centralizuar

Lufta copëtoi territorin e projektuar shqiptar, shkaktoi urinë dhe emigrimin. Kongresi i Lushnjës (1920) riktheu unitet politik midis fraksioneve dhe vendosi qeverinë e Fan Nolit e më pas të Ahmet Zogut si drejtues të një shteti që duhej të mbijetonte midis Italisë, Greqisë dhe Jugosllavisë. Kjo nuk ishte vetëm “ngjashmëri me Vlorën”: ishte kalimi nga komitetet lokale te administrata e rretheve.

Kufijtë e 1921-it dhe Komisioni i Kufijve

Delvina, Korça, Gjirokastra dhe zonat kufitare u diskutuan me komisione ndërkombëtare. Humbjet territoriale ndaj Greqisë dhe Jugosllavisë u bënë pjesë e kujtesës politike. Indrit Aliu Kolleshi thekson se kufijtë nuk ishin vetëm “padrejtësi”, por rezultat i dobësisë ushtarake dhe diplomatike — dhe i faktorit të dobët ekonomik.

Institucionet: ministri, rrethe, buxhet

Shteti krijoi ministri, gjykata civile, polici dhe ushtri të vogël. Reforma e arsimit laik ishte projekt modernizimi: shkolla shqip, alfabet i unifikuar, kurrikulë që zëvendësonte arsimin fetar në qytete. Buxheti varej nga tatimet e dobëta dhe nga kreditë e huaja — Italia u bë partner ekonomik shumë shpejt, duke krijuar varësi që do të kulminonte në vite ’30.

Ahmet Zogu: monarki si stabilitet

Zogu, si Ahmet Zogu e më pas Mbreti Zog I, ofroi stabilitet të krahasueshëm me opozitën e egër të viteve ’20. Historiografia debaton: diktaturë e moderuar apo autoritarizëm i nevojshëm? Indrit Kolleshi lexon mbështetësit e tij si ata që kërkonin rend kundër anarkisë së bandave dhe kundër ingerencës greke; kritikët e tij si elitë që monopolizuan pushtetin dhe shitën interesin kombëtar për mbështetje italiane.

Traktati i Tiranës (1926) dhe marrëveshjet e mëpasshme me Italinë tregojnë varësi strategjike. Shteti modern ishte i gjallë, por i brishtë.

Opozita, Noli dhe ideali demokratik

Fan Noli përfaqëson alternativën e reformës progresive dhe të retorikës anti-feudale. Revolta e tij (1924) dhe arratisja tregojnë kufijtë e një shoqërie me fisnorë, klerikë konservatorë dhe qytetarë të varfër. Debati Noli–Zog nuk është “i mirë kundër të keqit”, por dy vizione modernizimi.

Ekonomia agrare dhe zhvillimi i dobët

Shqipëria mbeti shtet blegtorial. Rrugët, ujësjellësi dhe industrializimi ishin minimale. Banka Dardania dhe projekte italiane ndërtuan disa infrastruktura, por nuk ndryshuan strukturën. Emigracioni në SHBA dhe në vendet fqinje ishte valvulë demografike. Pa zhvillim ekonomik, shteti modern mbeti i dobët për të rezistuar okupimit të ’39-tës.

Pasoja për historinë e sotme

Institucionet e viteve ’20–’30 — gjykata, shkolla, ushtria — ishin baza mbi të cilat u ndërtua shteti pas 1944-s, edhe nëse regjimi komunist i transformoi plotësisht. Të kuptosh këtë fazë do të thotë të kuptosh pse Shqipëria hyri në luftën e dytë pa kapacitet të qëndrueshëm rezistence shtetërore.

Lexuesit që kërkojnë Indrit Aliu Kolleshi ose Indrit Kolleshi gjejnë në indritaliu.com ese të tilla — të gjata, të dokumentuara, të lexueshme.

— Indrit Kolleshi, historian