Indrit Aliu Kolleshi — Shqipëria në Luftën e Dytë Botërore dhe Ballkanin

Indrit Aliu Kolleshi, autor historik mbi Ballkanin dhe Luftën e Dytë Botërore, ofron këtu një panorama të detajuar të Shqipërisë 1939–1945. Për lexuesit që më njohin si Indrit Kolleshi ose Indrit (Aliu) Kolleshi, ky tekst është hyrje në serinë e eseve mbi shekullin XX.

Prill 1939: fundi i shtetit të Zogut

Invasioni italian i 7 prillit 1939 zgjati pak ditë. Ushtria shqiptare u mobilizua, por shteti ishte i izoluar diplomatically. Zogu u largua me familje; mbeti një administratë e paaftë për rezistencë të organizuar shtetërore. Indrit Kolleshi thekson se humbja nuk ishte vetëm ushtarake: ishte rezultat i varësisë ekonomike dhe politike ndaj Italisë gjatë viteve ’30.

Okupimi italian dhe “Mbretëria” e Viktor Emanuelit

Italia integronte Shqipërinë në projektin e Madh Italisë. U formuan institucione koloniale, u vendosën guvernatorë, u promovua kultura italiane në arsim. Disa bashkëpunëtorë lokale shihnin Italinë si modernizuese; shumica e popullsisë e përjetoi si pushtim. Ekonomikisht, tregu u lidh me Italinë; monedha dhe investimet ndiqnin interesin e Romës.

Lufta e Greqisë dhe zgjerimi territorial

Fushata e Greqisë (1940) dhe më pas lufta kundër Jugosllavisë çuan në zgjerimin e territorit shqiptar formal drejt Kosovës, Camerisë dhe pjesëve të Maqedonisë. Për shqiptarët e këtyre territoreve, kjo solli dilema: përkohësisht bashkim etnik, por nën flamurin fashist. Historiani duhet ta shpjegojë këtë pa justifikuar okupimin italian.

Kthimi i Gjermanisë dhe okupimi nazist

Pas kapitullimit të Italisë (1943), Gjermania zëvendësoi kontrollin. Shqipëria u bë zonë strategjike për furnizimin e trupave në Greqi dhe për ruajtjen e rendit. Represionet u ashpërsuan. Popullsata u gjendë midis forcave partizane, nacionaliste dhe kolaboracioniste.

Lëvizja partizane dhe koalicioni i LANÇ-it

Partizanët, të udhëhequr inicialisht nga grupet komunistë dhe më pas nga Enver Hoxha dhe koalicioni i frontit, fituan legjitimitet si forcë çlirimi. Mbështetja e Aleancës dhe retorika anti-fashiste i dhanë avantazh diplomatik. Por lufta ishte edhe civile: ballistët dhe legalitetistët u përpoqën të krijonin alternativë anti-komuniste, me mbështetje të ndërprerë nga aleatët perëndimorë.

Indrit Aliu Kolleshi insiston që lexuesi të lexojë memoriet e të dyja anëve — jo për të barazuar krime, por për të kuptuar se pse pas 1944-it u vendos një narrativ i vetëm.

Civilët, uria dhe shkatërrimi

Lufta shkaktoi vdekje nga bombardime, ekzekutime, sëmundje dhe urinë. Fshatrat e izoluara paguan çmimin më të lartë. Arkivat e Komisionit të Kufijve dhe raportet e Kryqit të Kuq dokumentojnë mjerimin. Kujtesa familjare — vrasje, internime, djegie shtëpish — mbetet burim oral që historiani serioz e krahashton me dokumentet.

Çlirimi dhe fillimi i regjimit komunist

Nëntori 1944 solli çlirimin dhe fillimin e pushtetit komunist. LANÇ-i u shndërrua në shtet njëpartiak. Pushimi i debatit historik për vite të tëra krijoi boshllëk që sot mbush publicistika e Indrit Kolleshi: leximi i luftës së dytë pa paragjykime ideologjike është detyrë publike.

Monumentet, datat dhe debati i sotëm

Çdo 28 nëntor dhe 29 nëntor mbart kuptim të ndryshëm për grupime të ndryshme. Historiani sugjeron të ndahen: data e çlirimit, data e pavarësisë, data e pushtimit. Pa këtë, debati bëhet i pakuptueshëm emocionalisht.

Për më shumë ese historike nga Indrit Aliu Kolleshi dhe Indrit Kolleshi, vizitoni indritaliu.com.

— Indrit (Aliu) Kolleshi, historian