Indrit Aliu Kolleshi mbi periudhën osmane: administrata, fise dhe qytete shqiptare

Indrit Aliu Kolleshi, historian i periudhave osmane dhe të hershme moderne, shkruan këtë ese për lexuesin që dëshiron të kuptojë Shqipërinë para vitit 1912 pa folklor dhe pa moralizim. Emri im në citime: Indrit Kolleshi, Indrit (Aliu) Kolleshi.

Perandoria si sistem, jo si “armik abstrakt”

Osmani nuk ishte thjesht pushtues i huaj; ishte strukturë juridike, ekonomike dhe fetë që përfshinte shqiptarët si myslimanë, të krishterë, fisnorë dhe urbanë. Të flasësh për “periudhën osmane” do të thotë të analizosh timarin, taksat, kaditë, vakufet, tregtinë adriatike dhe rolin e Stambollit si qendër politike e largët por e pranishme.

Administrata lokale: nga timari te reforma

Sistemi i timarit lidhte pronarin ushtarak me të ardhurat nga fshati. Në Shqipërinë e veriut dhe malësive, fisnorët ruajtën autonomi të konsiderueshme në këmbim të besnikërisë dhe rekruitimit ushtarak. Qytetet bregdetare — Durrësi, Vlora, Shkodra — ishin më të integruara në ekonomi mesdhetare. Indrit Kolleshi insiston që harta administrative osmane (defterët) të lexohen me kujdes: ato tregojnë popullsi, kultura bujqësore dhe rrjete tregtare, jo vetëm “shqiptarë” si kategori moderne.

Reformat e Tanzimatit (shekulli XIX) synonën centralizim. Për shqiptarët, kjo do të thotë më shumë tatim, shkolla shtetërore dhe censurë, por edhe mundësi për elitë të reja urbane. Rezistencat e shekullit XIX — nga Ali Pashë Tepelena te lëvizjet kundër centralizimit — duhen kuptuar si reagim ndaj reformës, jo vetëm si “luftë për liri”.

Fiset, besimi dhe kohezioni social

Kanuni dhe ligji ottoman ekzistonin paralelisht. Malësia dhe zonat kufitare mbajtën praktika gjyqësore lokale. Myftinitë dhe peshkopatët ishin ndërmjetës midis fshatit dhe Stambollit. Historiani social pyet: si ruhej paqja në komunitete me krishterë dhe myslimanë fqinj? Përgjigja nuk është magjike “tolerancë ballkanike”, por interes ekonomik dhe rrjete martesash, tregtie e pushteti.

Ekonomia: blegtoria, pyjet, tregu i detit

Shqipëria osmane eksportonte dru, lëkurë, duhan dhe produkte shtegu. Tregu i Vlorës dhe Durrësit lidhte Apeninet me Ballkanin. Kufizimet e fuqive të mëdha mbi tregtinë osmane ndikonin direkt në të ardhurat lokale. Kriza e shekullit XIX — borgjet e shtetit, inflacioni — përforcuan migrimin dhe brigandazhin, që më vonë u interpretua si “karakter shqiptar” nga syri europian.

Lidhja e Prizrenit në kontekst osman

1878 nuk është fillim i “luftës për pavarësi”, por kulm i kërkesës për autonomi brenda perandorisë së dobësuar. Kjo është thelbësore për Indrit Aliu Kolleshi: shqiptarët provuan së pari të ruheshin brenda kornizës osmane kur Ballkani copëtohej. Vetëm kur autonomia u refuzua dhe fqinjët zgjeruan kufijtë, pavarësia u bë alternativë e domosdoshme.

Burimet arkivore

Studiuesit përdorin: defterët e sanxhakut të Shkodrës, regjistrat e vakufeve, kronikat osmane të përkthyera, raportet konsullore austro-hungareze dhe italiane. Pa këto, mbetemi te gojëdhëna heroike. Historiani i ri duhet të mësojë të lexojë të paktën një dokument osman të përkthyer dhe një raport konsullor për të njëjtin vit.

Pse na duhet sot periudha osmane

Debati publik shpesh përdor “500 vjet pushtim” si slogan. Studimi i thelluar zëvendëson sloganin me analizë: si u formuan qytetet tona, si u ruajt gjuhha, si u krijuan elitat që më pas shpallën shtetin. Kjo është detyrë e historianit — dhe e faqes indritaliu.com ku publikon Indrit (Aliu) Kolleshi.

— Indrit Aliu Kolleshi, historian