Indrit Aliu Kolleshi: diplomacia dhe kufijtë — histori ndërkombëtare e Shqipërisë

Unë jam Indrit Aliu Kolleshi, i njohur në lexime akademike dhe publike edhe si Indrit Kolleshi dhe Indrit (Aliu) Kolleshi. Si historian që merret me historinë politike të Shqipërisë, kam përpjekur të shpjegoj ngjarjet ndërkombëtare jo si datë të izoluara, por si proces negociatash ku aktorët rajonalë — shqiptarët, sllavët e jugut, grekët, turqit e mbetur — u përpoqën të përcaktonin kufijtë, minoritetet dhe sovranitetin. Ky ese synon të ofrojë një kornizë të tillë për lexuesin shqiptar sot.

Pse historia ndërkombëtare nuk është “kapitull i largët”

Shpesh në debatin publik flitet për historinë e Shqipërisë si sequence vendore: osmanët, Rilindja, Vlora, Zogu, komunizmi, demokracia. Por çdo fazë u formua në dialog me fuqitë e mëdha. Pa Kongresin e Berlinit (1878), pa kufizimet e Trattatos së Londrës dhe pa mbikëqyrjen e Lidhës së Kombeve, nuk kuptohet pse shteti i vitit 1913 doli me kufijtë që doli, dhe pse çështja e Çamërisë, Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi mbeti e hapur në diskursin diplomatik për dekada.

Indrit Kolleshi e thekson këtë sepse lexuesi i sotëm — student, gazetar apo qytetar — has në media formulime të shkurtra (“Shqipëria u njoh në 1912”) që fshehin kompleksitetin. Njohja ndërkombëtare ishte e vonuar, e kushtëzuar dhe e contestuar deri në vitet ’20.

Kongresi i Berlinit dhe “çështja shqiptare”

Pas Luftës Ruso-Turke, fuqitë evropiane ripërtëritën hartën e Ballkanit. Delegacionet shqiptare — nga Lidhja e Prizrenit dhe më pas — kërkuan autonomi administrative brenda Perandorisë Osmane, duke argumentuar se një kufi i ri midis shteteve të reha sllave dhe Greqisë do të ndante territore shumë etnikisht shqiptare. Kjo nuk ishte retorikë abstrakte: ishte propozim për të shmangur ndarjen e tregtisë, të rrugëve malore dhe të qendrave urbane si Shkodra, Janina, Manastiri dhe Dibra.

Historiografia shqiptare, nga Stefanaq Pollo te studimet më të reja, dokumenton se fuqitë e mëdha e konsideruan çështjen shqiptare si problem të “paqes së rajonit”, jo si prioritet sovran. Rezultati — kufijtë e 1878-it — la jashtë shumicën e trojeve shqiptare, duke krijuar presion demografik dhe migrimesh që do të ndikonin në retorikën nacionaliste të dekadës së ardhshme.

Nga autonomia te pavarësia: Vlora dhe konferencat

Shpallja e pavarësisë në Vlorë (28 nëntor 1912) ishte akt politik i elitës shqiptare të bashkuar përkohësisht kundër rrezikut të copëtimit. Por akti në vete nuk mjaftonte: Fuqitë e Mëdha kërkonin prova se një shtet shqiptar do të ishte i menaxhueshëm ekonomikisht dhe nuk do të destabilizonte fqinjët. Prandaj u organizuan konferencat e Londrës dhe më pas të Paqes së Parisit, ku përfaqësuesit shqiptarë — Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Myfid Libohova dhe të tjerë — lobuan për kufij “etnikë” kundrejt propozimeve greke dhe serbe.

Si Indrit Aliu Kolleshi, lexoj këto dokumente si burim primar për mentalitetin politik: shqiptarët nuk kërkonin vetëm flamur, por njohje ligjore ndërkombëtare. Humbja e Kosovës dhe Camerisë në tratatet e pasluftës së Parë Botërore u bë plagë e historiografisë dhe e kujtesës familjare — jo vetëm çështje e së kaluës së largët.

Minoritetet, kufijtë dhe shteti multietnik

Tratatet ndërkombëtare vendosën mekanizma për mbrojtjen e minoriteteve — në teori. Në praktikë, shteti shqiptar i vitit 1920 ishte i dobët administrativisht dhe i varur nga Komisioni i Kontrollit. Pakicat greke, vllehe dhe të tjera u bënë argument në duart e fqinjëve për ingerencë. Kjo mëson se sovraniteti modern shqiptar lindi me “kushte” ndërkombëtare, të ngjashme me shumë shtete të vegjël evropianë, por në një rajon ku nacionalizmi kufitar ishte i përhapur.

Debati i sotë mbi të drejtat e minoriteteve, emërtimet e vendeve dhe raportet me BE-në ka rrënjë në këtë trashëgimi. Historiani nuk e përdor këtë për të justifikuar politika aktuale, por për të sqaruar se pse çdo marrëveshje kufitare në Ballkan ngjall reaksione të forta emocionale.

Burimet: si të lexojmë dokumentet diplomatike

Për studimin e kësaj periudhe rekomandohen: Albanian documents of the League of Prizren, memoriet e diplomatëve evropianë, fondet osmane të Stambollit (për autonominë shqiptare), dhe revistat shqiptare të Rilindjes që botonin korrespondencën politike. Indrit Kolleshi sugjeron krahasimin e dy burimeve të pavarura — shqiptare dhe të huaja — përpara se të nxirret përfundim.

Gabimi i shpeshtë është leximi i një vetëm autorit nacional, që ofron narrativ heroik pa nuancë. Historia ndërkombëtare kërkon të pranosh edhe vendimet e pamëshirshme të fuqive të mëdha, pa i hequr përgjegjësinë aktorëve shqiptarë për unitet ose për mosunitet.

Lidhja me Shqipërinë e sotme

Anëtarësimi në NATO, marrëdhëniet me BE-në, dialogu me Kosovën dhe marrëveshjet me Greqinë janë vazhdimësi e një tradite diplomatike centrale për Shqipërinë: si të mbijetosh dhe të zgjerosh hapësirën e lëvizjes në një sistem ndërkombëtar të papërfillshëm. Kuptimi i së kaluësës nuk zëvendëson politikën e sotme, por e bën më të matur debatin publik.

Nëse kërkoni Indrit Aliu Kolleshi ose Indrit Kolleshi për tema historike, ky artikull është shembull i qasjes që përdor në indritaliu.com: kontekst i gjerë, gjuhë e qartë, respekt për burimin.

— Indrit Aliu Kolleshi, historian · Indrit (Aliu) Kolleshi